ماهيت و توت و خاصيت اكثر ادويهء اين امور مذكوره است و اللّه اعلم * بدانكه * آنچه از كتب متقدمين ظاهر مىكردد اول كسى كه متوجه تحقيق و جمع و تاليف ادويه كرديده ديمقوريدوس يوناني بود كه بعضي مردم او را لقمان حكيم مىدانند و او كتابي مسمى بمقالات سته در بيان حشايش تاليف كرده پس فولس حكيم است و او ادويه را جمع نموده پس اندورماخس اصغر و او ترياق اكبر را جمع و تركيب نموده پس جالينوس ملقب براس البغل كه منافع ادويهء مفرده را ذكر نموده ليكن متعرض بدل و مصلح و سائر احوال آنها نكشته اول كسى كه متوجه ترجمه و نقل از سرياني بيونانى شده ديدروس نصارى بابلي است و او زياده از ترجمه ديكر چيزى بيان نكرده پس اسحق بن حنين نيشاپورى از سرياني به عربى نقل كرده با زيادتى افادات و ترجمهء او مسمى بمنقولات اسحق كشته و حنين والد او اغذيه را از ادويه جدا كرده پس نجاشعه در ان باب تاليفات بسيار كرده اند و اول كسى كه از اهل اسلام متوجه تاليف آن شده محمد بن احمد بن زكريا است كه كتاب كامل الادويه و كتاب شامل تحرير نموده پس شيخ الرئيس ابو على ابن سينا پس ابن اشعث پس ابو حنيفه دينورى پس شريف پس يحيى بن جزله صاحب منهاج پس جرجيس بن يوحنا پس صائغ پس امين الدوله پس ابن تلميذ صاحب مغني پس ابو ريحان بيروني صاحب تذكرهء سويدى پس مترجم آن پس شيخ ابن بيطار پس حاجي زين الدين عطار صاحب اختيارات بديعى پس شيخ يوسف بغدادى مؤلف ما لا يسع للطبيب جهله مشهور بجامع بغدداى پس شيخ داؤد انطاكي مصرى مؤلف تذكرهء اولى الالباب پس حكيم طى كيلانى شارح قانون و او بسطى در ادويه داده پس حكيم مير محمد مؤمن تنكابنى صاحب تحفة المؤمنين و او نيز بسطي داده پس نواب معتمد الملوك حكيم سيد علوى خان قدس سره و ليكن از مولفات اوشان آنچه محرر ديده اكثر منتشر و ناتمام است و ديكر كسي به طول و بسط شايد متوجه نشده و ابن جزله و انطاكي هر دو مفردات و مركبات را درهم ذكر نموده‌اند و در ادويهء هنديه بهتر از دستور الاطباء موسوم باختيارات قاسمى حكيم مير محمد قاسم ملقب بهندو شاه مشهور بفرشته و مجربات افضلي حكيم مير محمد افضل نيست و ليكن اين هر دو و ديكران نيز از اطباى هند هيچ‌يك متوجه بيان ماهيت نشده اند و طبيعت و افعال و خواص را هم خوب بيان نه نموده‌اند و بعضي ادويه هنديه را كه حكيم مير عبد الحميد بر حاشيهء تحفه نوشته مبين‌تر و بهتر است و اللّه اعلم * فصل * ششم در بيان طريقهء اخذ ادويه و حفظ و حصانت انها اما بالاجمال پس بدانكه اولى و اليق آنست كه ادويهء قويه و مشهوره هر بلد و مكان كه در انجا قويتر و بهتر مىشوند از بلدان و اماكن ديكر از همان جا در زمان و فصل لائق و نهايت ادراك نشو و نما و كمال نضج و رسيدكى آن اخذ و التقاط نمايند مانند آنكه اطيان را در يازدهم تشرين اول از ماه رومى و سقمونيا را از جبل انطاكيه و بالجمله اكر بقول استاد ابقراط كه عالجوا كل مرض بعقاقير ارضه و بلده عمل نموده و معالجهء امراض هر بلد و مملكت را بادويه مختصه به همان بلد و مملكت نمايند بهتر است جهت آنكه بمناسبت انفع‌اند در جلب فائده و صحت از براى اهل آن بلده و مملكت از ادويه بلد و مملكت ديكر و بالتفصيل بدانكه آنچه معدنى و از قبيل احجار و اطيان است بهتر آنست كه از معدن معروفه و مشهورهء آن و اوايل زمستان اخذ نمايند يعني در هر بلد و مملكت و هر مكان كه بهتر مىشوند نه از غير آن مانند قلقديس از قبرس و زاج از كرمان و لاجورد از كاشغر و فيروزه از نيشاپور و لعل از بدخشان و ياقوت از پيكوو لؤلؤ از درياى بحرين و هرموز و مانند اينها و هرچند رنكين‌تر و صاف و شفاف و آبدار و خالص و بزرك و بيغش‌تر باشند و ريزه و متفتت و آميخته به چيزى ديكر از خاك و غيره نباشند بهتر است و نيز بايد كه رنك و طعم و رائحهء مختصه بهريك مانند فادزهر و اطيان برقرار و كمال